مقاله

  هنر  -  صنعت  فرش   

فرش

دستباف شهرستان خوی

بسم الله الرحمن الرحيم

عنوان مقاله: هنر- صنعت فرش خوي
مولّف: مخترع قربانعلي جعفرنوه سي اصل
 

« تاريخچة فرش خوي »
تاريخ فرش خوي از دو دوره متمايز1-دورة نخستين 2- دورة معاصر  تشكيل شده است. دورة نخستينِ  فرشِ خوي از پيدايش فنّ بافت فرش شروع و به حدود  شصت سال قبل مي رسد . قدمت  اين دوره به بيش از هزار  سال  قبل  بر مي گردد و حاكي از اين است كه در  شهر خوي قالي بافته مي شد و  احتمال بر اين است كه اقوام آريايي اين هنر-صنعت را با خود به اين ديار آورده اند .  اين قوم دامپرور با داشتن پشم فراوان و براي  رهايي از سرماي منطقه آذربايجان نيازمند زيرانداز گرم  بودند . براي پاسخ گويي به اين  نياز ، مجبور به ابداع و  توليد  نمد ، زيلو، جاجيم ، گبّه ، قالي و غيره شدند. بطوريكه با مطالعه  زندگي عشايري و همچنین  مشاهده هنر هاي دستي مرسوم در بين زنان و مردان عشاير، ديرينگي و انتقال سينه به سينه  اين هنر – صنعت در نزد اقوام منطقه  ثابت مي شود. دورة معاصر فرشِ  خوي از سال  1325  شروع ميشود كه دورة تكامل و پيشرفت  قابل ملاحظه اين هنر-صنعت محسوب ميشود.

« طرح و نقش فرشِ خوي »
 فرش خوي  طي دورة معاصر از تنوّع طرح و نقش بسيار بالايي برخوردار شده است. بطوريكه  نقشها و طرحهايي كه در دورة نخستين متداول بود ، تنوّع فرش امروزي را نداشت . و طرح آن قالي ها اغلب از اشكال هندسي و بعضا" نيز به طرح هاي ساده اي  از طبيعت  خلاصه  مي‌شدند.  از آنجاييكه در دورة نخستين ،  توليد فرش به صورت كارگاه متمركز نبود. لذا هر بافنده ، با توجّه به ذوق و سليقة خود  طرح و رنگ  مخصوصي را انتخاب مي كرد . در دورة  نخستين  نقشة فرش عمدتا" بصورت ابتكاري و منحصر به فرد بوده ولي در دورة معاصر ، با وارد شدن  نقشه ها  و طرحهائي از استادان تبريزي و كرماني   همچون  استاد  شيخ صفي و  بعدها نيز طرحهايي از استاد فرشچيان،استاد شیرفر ، استادقره باغي، استاد بنام،  استاد معماري،  استاد جامي و استاد فرشباف تحوّل عمده و اساسي در طرح و نقشة  فرش خوي  صورت گرفت. در حال حاضر عدّه اي از طرّاحان با استفاده از رايانه موفق شده اند طرحهاي جالبي با نقش و نگارهاي غير قابل تصوّري را به دنياي فرش هديه كنند. شايان ذكر است  طي دو سه دهه ی اخير نوع ديگري از طرح قالي  كه معروف به ماهي يا پلّه ماهي است، در خوي متداول گرديده كه از نقش و نگار ساده اي  برخوردار است . فرش ماهي حدود 80 در صد  فرش  توليدي خوي را تشكيل مي دهد و موجب شده فرش خوي  به نام ماهي معروف شود . در حال حاضر به دليل پايين بودن قيمت فرش ماهي  توليد آن  چندان مقرون به صرفه نيست.بطور كلّي گره فرش خوي از نوع گره تركي بوده و تقريبا"  100 در صد  دارهاي قالي از نوع گردان ميباشد. و از نظر سازه اكثر دارها تقريبا" چوبي بوده و فندكهاي آن فلزّي ميباشد. اخيرا" بعضي از شركتها ي توليد فرش ، اقدام به سفارش دار فلزّي كرده اند كه: البته با بالا بودن قيمت تمام شدة دار فلزّي نسبت به دار چوبي ، توليد كنندگان رغبت زيادي به خريد اين دار ندارند. با تمامي مشكلات موجود، فرش خوي از لحاظ كيفيّت بافت در سطح استان آذربايجان غربي از رتبة ممتازي برخوردار ميباشد0

« تكامل ابزار و ادوات فرش و سهم خوي در اين تكامل »

به موازات انقلاب صنعتي در جهان، ابزار و ادوات فرش نيز متحوّل شده و تكامل يافته  است. و عمده ترين  تغيير و اصلاحي  كه در ابزار تولید فرش صورت گرفته، حذف فندكهاي چوبي و جايگزين شدن فندكهاي فلزّي در دارهاي چوبي مي باشد. كه  موجبات راحتي استادكاران  را براي ايجاد كشش در چلّة  فرش فراهم كرده  است . اختراع قلاّب ،  سيخ پود كش و دفتين   كم وزن   نيز به  سرعت  عمل بافت50 در صد  افزوده  است. شهرستان خوي با اختراع  پنج (5) دستگاه در زمينة اصلاح ساختار فرش دستباف گام هاي بلندي را در تكامل ابزار آلات فرش ايران بر داشته است. که عبارتند از:

        شش اختراع بي نظيز

از مخترع قربانعلي جعفرنوه سي اصل

1- دستگاه چلّه كش اتوماتيك فرش هاي دستباف در اندازه و ريز هاي مختلف.
2- مكانيزم كنترل اندازهء عرض فرش دستباف يا عنوان كوجي فلزي كه نقش عمده اي را در اصلاح عيوب فرش ايفا ميكند.

3- دار قالی دو طرفه
4- صليب فلزي  (وسيله اي است كه  جهت تثبيت انواع دار قالي فلزي  و چوبي  ايستاده بكار ميرود.)
5- مكانيزم افزاينده دور گرد دار قالي براي پذيرش چلّه با طول بيش از دو برابر براي انواع دار چوبي و فلزي بدون افزايش ارتفاع دار ها.

6- دستگاه هوشمند یاد آور کارت سوخت با قابلیت هشدار سرعت غیر مجاز

 « نقش فرش خوي در اقتصاد منطقه »

هر چند در دو سه دهة اخير  با رواج فرش بافي در شهر خوي زمينة  مهاجرت روستائيان به اين شهر فراهم شده  و عدّة كثيري از روستاييان به شهر مهاجرت كرده اند، اما اين مهاجرت امري اجتناب ناپذير بود. زيرا اگر توليدات كشاورزي و دامي از ارزش اقتصادي خوبي برخوردار بودند. و روستائيان هم از امكانات آموزشي، بهداشتي و ساير دستاورد هاي پيشرفت روز بهره مند بودند. چندان رغبتي به مهاجرت نداشتند. توليد فرش در خوي  به دليل داشتن توجيه اقتصادي و سود بيشتر براي خانوارهاي پر اولاد از مهمّترين عوامل مهاجرت روستائيان به شمار مي آيد.  بطوريكه تا چهل سال پيش ،روستائی نمی توانست در اثر عواملي چون بيكاري و نابرابري هزينه هاي معيشتي شهر با روستا ،  به شهر مهاجرت  کند. اما با وارد شدن توليد فرش در صحنة كار و اشتغالِ جمعي ، فرصتي براي روستائيان پر اولاد فراهم گردید. كه روستائی براحتي حتی باداشتن زمين زراعي به شهر  مهاجرت كردند . به طوريكه خانواده ای اگر داراي 4 تا 5 فرزند  بود،  با دريافت اجرت يك سال فرزندانشان  كه اغلب توسّط توليد كنندگان فرش در اوّلِ شروع به كار پرداخت ميشد،  صاحب مسكن ميشدند.  پدر نيز در اين ميان به كارگري يا به مشاغل كاذب ديگري رو ميكرد و در شهر ماندگار ميشدند. در اين ميان بهترين زمينهاي كشاورزي و باغ ها و مزارع  يكي پس از ديگري توسّط سود جويان و دلاّلان  ، تخريب و با قولنامه و بدون هيچ بر نامه ريزي شهري ، تبديل  به خانه هاي مسكوني بي درو پيكري شدند كه مشكلات عديده اي براي شهر و شهرداري ايجاد كرده است. شهر خوي زماني كه برگة زرد آلو هاي شيرين آن، نقل و نبات مسافران جادة ابريشم بود و خيلي از ميوه هايش همچون گلابي ، سيب ، آلبالو ، شفتالو، گيلاس ، انواع توت و محصولات كشاورزي مانند كلم ، يونجه، گندم، و صيفيجات، از قبيل  خيار بدل آباد ، خربزه، هندوانه، شالاخ و شمامه در آن  توليد مي شد. اكنون بايد در انتظار رسيدن محصولات مناطق گرمسير يا مناطقي كه به كشاورزي آن اهميّت داده شده و داراي سيستمهاي كشاورزي مدرنيزه هستند، باشد. شكاف  اقتصادي، آموزشي و فرهنگي  بين روستا و شهر از عمده عواملي هستند كه  باعث شده فرزندان روستائيان  و مهاجرين روستا  به شهر،  اغلب با اشتغال زود هنگام و زير سن رشد  از نعمت سواد بهره مند نشوند. و يا كار توأم با تحصيل آنها منجرّ به  افت تحصيلي و  ترك تحصيل آنها  شده و مي شود. كه  از ديگر تبعات منفي مهاجرت میباشند.  كه به نام  فرش خوي تمام شده است. با تمامي مشكلاتي كه فرش خوي در پيش روي داشت، اكنون اين هنر- صنعت در طي دورة معاصر آبديده تر شده و با تحوّل شايان توجّهي كه در امر رنگ ، نقش ، طرح , ابزار و شيوة توليد آن ايجاد شده موجب تحوّلات اقتصادي چندي در منطقه گرديده است. كه از جملة آنها عبارتند از:

1- بيشتر اقشار روستايي  اعم از زن و مرد با فنّ  توليد اين هنر- صنعت آشنا شده اند. بطوريكه اكنون  شغل و در آمد دومي را براي زن و مرد روستايي كه در زمستان از كاركشت و زرع فارغ ميشوند، ايجاد كرده است.
2- ايجاد كارگاه هاي متمركز شهري و روستايي و توليد انبوه فرش با كيفيّت بافت، رنگ، الياف ،  طرح هاي نفيس و گران قيمت ميتواند در اشتغال جوانان شهر و روستا  نقش اساسي ايفا كند.
3-فرش خوي بعد از محصولات كشاورزي و دامي مهمترين نقش را در  اشتغال و كسب در آمد منطقه دارد.
4- مظلوميّت و بد نامي فرش و بافندگان  آن، اينجاست كه: اين هنر-صنعت موجب اشتغال قشر فقير و ابزاري براي پر كردن شكاف اقتصادي بين روستا و شهر  شده است.

 « مشكلات فرش خوي »

 مهمّترين مشكلات توليد كنندگان فرش خوي عبارتند از:

1-پايين بودن ارزش افزودة اكثر فرشهايي كه در خوي توليد مي شوند.
2- بيش از 80در صد فرش توليد شده در خوي از نوع ماهي بوده و قيمت پاييني دارد.
3-پراكنده بافي و عدم نظارت  و كنترل کافی توليد كنندگان بر بافندگان  در توليد فرش خوي.
4-قوانين دست و پا گير قانون كار و تامين اجتماعي و بهداشت از جمله مشكلاتي هستند كه موجب فرار توليد كنندگان از تولید كارگاه متمركز و روی آوردن آنها  به تولید پراكنده بافي ميشود.
5-نبودن  متولّي كار آمد و نداشتن شناسنامه براي فرش هاي توليدي.
6- ناآگاهي اكثر توليد كنندگان و عدم شناخت آنها در تشخيص الياف مرغوب از نامرغوب باعث شده در گذشته، فرش خوي وجههٌ اقتصادي خوبي نداشته باشد،  و در اين ميان نيز خامه فروشان، بي تقصير نيستند. زيرا از  آنجاييكه آنها  در فروش الياف درجه دو و سه  سود بيشتري عايدشان مي شد. بافندگان  را به خريد اينگونه الياف ملزم و حتي مجبور مي كنند.
8- بيشترين  علّت  استفاده بافندگان از الياف نامرغوب  اينست كه:  بعضي از خامه فروشان كه  خود واسطة تجّار سود جو بودند، در موقع خريد  تفاوت قيمتي را بين فرشي كه با الياف مرغوب و يا نامرغوب  بافته مي شد،  قائل نمي شدند. لذا توليد كنندگان فرش ناخواسته، به استفاده از الياف نامرغوب روي مي آوردند.  ولي خوشبختانه تجّار منصف به مرور زمان وارد صحنه شدند  و فرشهايي را كه از الياف مرغوب بافته شده بود، به قيمت مناسبي نسبت به فرشهايي كه با الياف نامرغوب بافته مي شد،  خريدند. كه اين رفتار اقتصادي به مرور زمان انگيزه  استفاده از الياف مرغوب را بيشتر كرده است.
9- عملكرد ضعيف دولت و تحريم هاي اقتصادي دُوَلِ استكبار و نوسانات نرخ  ارز نيز از عمده عواملي هستند كه هميشه توليد كنندگان فرش دستباف را اذيت كرده و مي كند. به طوريكه در دو دهة اخير كليه عوامل فوق دست به دست هم داده  و سهم فروش فرش ايران  را در بازار هاي جهاني از 53 در صد به 13 در صد  تنزّل داده است. البتّه در اين ميان ظهور و حضور رقبائي همچون كشورهاي چين، هند، پاكستان، بنگلادش  و غيره به علّت پايين بودن دستمزد  توليد و استفاده از تكنولوژي  بالا و همچنين توليد فرشهاي استاندارد با استفاده از الياف مرغوب و پايين بودن قيمت تمام شده و فروش ارزان آنها  از مهمترين عوامل ركود فرش ايران مي باشد.
10-نبودن مركزي جهت باز آموزي و  ارتقاء  فني بافندگان و استاد كاران.
11- حاكميّت تفكّر هاي فسيلي و سنتي و مبارزة ديرينه آنها با نوآوري،  ابداع و اختراع.

12 - يكي از مهمترين عواملي كه به فرش ايران لطمه زده و مي زند تجار كلاه بردار هستند كه هر از چند گاهي ميليارد ها تومان توليدكنندگان را به يغما مي برند

 « پيشنهاد براي رفع مشكلات »

1-بسياري از معضلات و مشكلات نه تنها در فرش خوي، بلكه در فرش ايران نيز با به اجرا درآمدن قانون حمايت از  تأسيس و ادارة مجتمع هاي بزرگ  و متمركز قاليبافي حل خواهد شد. اين قانون مشتمل بر پنج ماده و يك تبصره در جلسة علني روز چهارشنبه مورخ 22/12/1380 مجلس شوراي اسلامي تصويب شده كه در تاريخ   28/12/1380 به تأييد شوراي محترم نگهبان نيز رسيده و در تاريخ 18/1/1381 به دولت ابلاغ گرديده است. كه تا كنون (20-08-1383)هيچ قدمي  در جهت اجراي اين قانون برداشته نشده است. كه مواد اين قانون عبارتند از:

((مادّه يك ))  : مجتمع هاي قاليبافي تعاوني و خصوصي از منابع و اعتبارات منظور شده براي فرش دستباف در قوانين سالانة  كلّ كشور از اولويّت برخوردارند.

((مادّه دو))  : مالكين و بافندگان شاغل در مجتمع هاي قاليبافي ( اعم از اشخاص حقيقي و حقوقي ) از پرداخت هر گونه عوارض و ماليّات بر توليد ، فروش و صادرات معاف هستند.

((مادّه سه))  : سازمان بيمة خدمات درماني مكلّف است بافندگان شاغل در مجتمع هاي قاليبافي را تحت پوشش بيمة درمان قرار دهد.

((مادّه چهار)) بافندگان شاغل در اين گونه مجتمع هاي قاليبافي كه در چهار چوب يك قرار داد پيمانكاري با صاحب كارگاه  كار مي كنند، به عنوان حقوق بگير يا كارمند  و يا كارگر تلقّي نميشوند.

((مادّه پنج))  : آئين نامة اجرائي اين قانون توسّط وزارت بازرگاني و با همكاري وزارتخانه هاي صنايع و معادن و جهاد كشاورزي تهيّه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.

2-نظارت در توليد و توزيع مواد اوّليّه و رنگرزي و ساير موارد ، توسّط كارشناسان و متخصّصين  فرش كه بايد از سوي  وزارت بازرگاني شناسايي و به همكاري دعوت شوند، انجام گيرد.

3-ايجاد مراكز آموزشي و باز آموزي به منظور ارتقاء  علمي و هنري استاد كاران.

4- ترغيب و تشويق توليد كنندگان به تأسيس  مجتمع  هاي توليد فرش دستباف كه قطعا اشتغال تعداد كثيري از جوانان  بيكار را در پي خواهد داشت.

5- در اذهان جامعه چنين القا  شده كه فقط بافندگان فرش از نظر  جسماني مشكلات فيزيكي  پيدا  ميكنند.  اينكه بافندگان فرش دستباف دچار عارضه هاي جسمي ميشوند،  شكّي نيست.  امّا اين مشكل فيزيكي تنها به بافندگان فرش دستباف منحصر نيست. بلكه رانندگان و كارمندان پشت ميز نشين، معدن كاران و ساير مشاغل نيز آسيب هاي فيزيكي متناسب با نوع حركات و يا فقر حركات به ناهنجاري هاي جسمي و روحي دچار ميشوند. اين مشكل هم در مجتمع هاي توليدي با اختصاص 20 دقيقه به نرمش و ورزش قابل  پيشگيري است.

6-يكي ديگر از مشكلات اساسي كه فرا روي بافندگان فرش  دستباف وجود دارد،  اينست كه: اغلب بافندگان از خانوار هاي كم درآمد و فقير جامعه بوده و هستند. اساساً  فقر و نداري، اين افراد را به طرف بافندگي مي كشاند. طوريكه  اكثر اين قشر از جامعه، قبل از بافندگي  از تغذيه مناسب بر خوردار نبوده و دچار سوء تغذيه هستند. و آنگاه  كه با شكم گرسنه  پشت دار قالي در كارگاهي كه از نور خورشيد و تغذية سالم خبري نيست، مي نشينند، مشكل ديگري بر مشكلات آنها افزوده مي شود. در مجتمع هاي توليدي  با يك ايجاد محيط سالم و  بهداشتي و با صرف يك ليوان  شير براي  صبحانه  و يك وعده  غذاي گرم از اين مشكل جلوگيري كرد. 

ددر باره ما

شرکت تحقیقتاتی و پژوهشي، توليدي و صنعتي بهار چلّه خوي،  چندين اختراع بي نظير را در زمينه هاي مختلف هنر-صنعت فرش دستباف اختراع كرده است. طرح دستگاه چلّه كش اتوماتيك فرشهاي دستباف در  سال 1376 در يازدهمين دوره جشنواره بين المللي خوارزمي با كسب رتبه دومِ اختراع، تنها طرح برگزيدهء جشنواره  ميباشد كه مفتخر به دريافت لوح تقدير رياست محترم جمهور كشورمان،جناب آقاي خاتمي  گرديده است. همچنين  در سال 1998 موفق به دريافت مدال طلا و گواهينامهء بهترين اختراع جوان از سازمان جهاني مالكيت معنوي  (W.I.P.O) از سازمان ملل متحد گرديده و نيز در سال 2000 سازمان اروپايي (B.I.D)  در فرانسه مخترع اين دستگاه  را  برای دريافت مدال طلاي خود نامزد كرده است. مقالات دستگاه چله كش (كد 5006) و مكانيزم كنترل اندازه عرض فرش دستباف با نام  كوجي فلزي (كد 5008) بعنوان مقالات برتر منتخب و مفتخر به دريافت جوايز نفيس در اولين سمينار فرش دستباف  از مركز تحقيقات فرش دستباف ايران در سال 1382 گرديده است .

        شش اختراع بي نظيز

از مخترع قربانعلي جعفرنوه سي اصل

1- دستگاه چلّه كش اتوماتيك فرش هاي دستباف در اندازه و ريز هاي مختلف.
2- مكانيزم كنترل اندازهء عرض فرش دستباف يا عنوان كوجي فلزي كه نقش عمده اي را در اصلاح عيوب فرش ايفا ميكند.

3- دار قالی دو طرفه
4- صليب فلزي  (وسيله اي است كه  جهت تثبيت انواع دار قالي فلزي  و چوبي  ايستاده بكار ميرود.)
5- مكانيزم افزاينده دور گرد دار قالي براي پذيرش چلّه با طول بيش از دو برابر براي انواع دار چوبي و فلزي بدون افزايش ارتفاع دار ها.

6- دستگاه هوشمند یاد آور کارت سوخت با قابلیت هشدار سرعت غیر مجاز

نشاني: ايران - آذر بايجانغربي - خوي - فلكه امامزاده  - كوچه  قاسمزاده - پلاك 8   شركت بهار چله خوي کد پستی:58187- 18469-  تلفن :2333971-0461- همراه: 09143614800